طلاق در سه طبقه اجتماعی ایران          
 
متأهل کسی است که ضمن تعهد به شخصی دیگر و پای بندی به پیوند بین خود و او در قبال آن شخص وظایف و حقوقی را بر عهده دارد. ازدواج مرز جداکننده مجردی از متأهلی است...

 در هر حال چه ازدواج را پیوند میان دو روح تلقی کنیم و چه آن را صرفاً قراردادی اجتماعی بدانیم، دارای تأثیرات اساسی در زندگی فرد و اجتماع می باشد. اساسی ترین و آشکارترین کارکرد ازدواج بقای نسل می باشد و علاوه بر آن کارکردهای دیگری نیز بر آن مترتب است. اگر ازدواج را قراردادی بین دو شخص برای زندگی مشترک تعریف کنیم، این قرارداد اما همواره دایم نیست و گاهی بنا به دلایلی فسخ می شود. جریان فسخ قرارداد بین یک زوج را اصطلاحاً طلاق می گویند. درباره طلاق نیز نگرش های مختلفی وجود دارد. گاهی طلاق انحراف دانسته می شود و زمانی همچون ازدواج یک پدیده عادی است. در هر حال چه طلاق انحرافی اجتماعی باشد و چه پدیده ای عادی، دلایل گوناگونی دارد. این دلایل هم متناسب با موقعیت، طبقه و جایگاه اجتماعی زوجین متفاوت است. این گزارش حاصل نشستی در انجمن جامعه شناسی ایران است و طی آن دکتر آقاجانی به بررسی علل طلاق در میان سه طبقه بالا، متوسط و پایین اجتماعی در جامعه ایران می پردازد.دکتر آقاجانی سخنان خود را با این جمله از کتاب آغاز می کند: طلاق به عنوان مسأله اجتماعی یکی از مهم ترین پدیده های حیات انسانی است. می توان گفت کمتر پدیده اجتماعی به پیچیدگی طلاق وجود دارد. وی سپس ضمن اشاره به دشواری های مطالعه پدیده طلاق به پژوهشی اشاره کرد که چند سالی درباره آن کار کرده است. دکتر آقاجانی با این سؤال گزارش خود را ادامه داد که چه عواملی موجب می شوند که زندگی زناشویی سیر طبیعی خود را طی نکند و در نیمه راه زندگی از هم بپاشد؟ او با اشاره به این که در تحقیق خود با دیدگاه جامعه شناختی به بررسی مسأله طلاق پرداخته است، گفت:اما برای من این نکته مهم بود، که این پدیده در جامعه ما در طبقات مختلف به چه شکلی خود را نشان می دهد. طلاق در طبقه بالا، متوسط و در طبقه پایین چگونه است؟وی در ادامه با اشاره به این که علل و عوامل طلاق متفاوتند بر این باور است که این علل و عوامل در لایه های عمیق تر اجتماعی قرار دارند و بهانه ها در لایه های ظاهری، درک و فهم و تفسیر این لایه های عمقی کار پیچیده ای است. وی در ضمن اشاره به علل مختلف طلاق ادامه داد تحرک شدید طبقاتی، بحران های اقتصادی، تفاوت های فرهنگی در بین خانواده ها، بالا رفتن نیازهای مادی و معنوی و اقتصادی، بیکاری و از هم گسیختگی، موجب شده که خانواده کارکرد مناسب خود را انجام ندهد. نظم، تعادل و سازگاری و وفاق اجتماعی در نهاد خانواده در شهرهای بزرگ رو به کاهش است و این امر مشکلاتی را برای جامعه به وجود می آورد. دکتر آقاجانی در ادامه با خاطرنشان ساختن این که پدیده های اجتماعی علل عینی و ذهنی دارند، بر این باور است که طلاق نیز، هم علل عینی و هم ذهنی دارد. «محیط پرتنش چنین خانواده ای شرایطی به وجود می آورد که زن و شوهر و فرزندان را در شرایط دیگری قرار می دهد و با مسائل جدید مواجه می سازد. در این مطالعه ما شرایطی را که منجر به طلاق می شوند، مورد بررسی قرار داده ایم.بنابراین آنچه از دید وی دارای اهمیت است شرایط و منشأ طلاق است، نه خود آن لحظه ای که طلاق به واقعیت می پیوندد. هیچ دختری در آغاز زندگی و در پای سفره عقد تصور نمی کند که ممکن است روزی مشکلات چنان بر او غلبه کنند و شرایطی بر او تحمیل شود تا دادخواست طلاق داده و به زندگی مشترکش پایان دهد. عواملی که باعث می شود تا او به فکر طلاق بیفتد از نظر این پژوهش مهم است، نه خود پدیده طلاق.وی با اشاره به این که در جامعه ما دیگر برچسب بدنامی به طلاق زده نمی شود، به این مسأله اشاره می کند که در حال حاضر خانواده ها به راحتی پذیرای این واقعیت می شوند. حتی خانواده هایی وجود دارند که بعد از ۴۰ سال از یکدیگر جدا شده اند.او با اشاره به موردی در میان جمعیت نمونه که ساعت ۵/۱۱ شب عروس به خانه داماد رفته و ۵/۸ صبح به دادگاه آمده است، می گوید: مردان و زنان به دلایل مختلف و ناسازگاری های زناشویی با توافق از هم جدا می شوند اگر قوانین مدنی و دادگاههای خاص نبود تعداد طلاق ها بیش از این بود. آقاجانی سپس با اشاره به حدود ۱۰هزار دادخواست طلاق از سوی زنان در سال ۱۳۸۱ به دادگاه خانواده به زنانی اشاره می کند که بدون این که دادخواستی نوشته باشند، تقاضای طلاق دارند و به جبر به زندگی ادامه می دهند.کارکردهای نامناسب و مسائل و مشکلاتی که طلاق برای جامعه به بار می آورد مسأله ای است که وی در ادامه به بررسی آن می پردازد. افزایش طلاق علاوه بر مسائل و مشکلات خاص، موجب شده تا دختران به راحتی ازدواج ننمایند، هر خانواده ای که در آن طلاق صورت می گیرد، امکان ازدواج برای دیگران کاهش می یابد. در واقع خانواده ناسازگار تأثیر منفی بر ازدواج دختران دارد.او با اشاره به تغییر زندگی در ساختار جامعه شهری و دگرگونی ساختارهای جامعه و خانواده ، وجود وسایل ارتباط جمعی، افزایش آگاهی و شناخت زنان، مشارکت زنان در زندگی اجتماعی و بالا رفتن سطح تحصیلات در آنها، کم رنگ شدن قدرت پدران و مادران، کار مستقل در خارج از خانه و انفرادی شدن درآمدها، معتقد است که مبانی اجتماعی و اقتصادی خانواده ها دگرگون شده است.وی می افزاید: آزادی مدنی و تغییر وضعیت زنان شکل جدیدی را در روابط خانواده به وجود آورده است، خانواده شهری ایرانی در برابر الگوهای فرهنگی جدیدی قرار گرفتند. آنها با مفاهیم جدیدی چون موفقیت در زندگی شغلی، تساوی بین دو جنس، ارزش پول و پس انداز، مواجه گشته اند و همه اینها باعث ایجاد تغییرات بنیادی در خانواده است.بدون شک می توان پدیده طلاق را در جوامع شهری از زوایای مختلف مورد بررسی قرار داد. اما هدف عمده ما استفاده از دیدگاه ساخت یابی گیدنز برای تبیین و تفسیر پدیده طلاق در طبقات اجتماعی در شهر تهران بود.آقاجانی که با استفاده از تکنیک پیمایش اجتماعی داده های خود را درباره پدیده طلاق گردآوری کرده بود در تشریح یافته های خود گفت: داده های تحقیق مورد گزارش از ۴۵۰ نفر از زنانی که حکم طلاق آنها صادر شده بود، به دست آمده است. سن این ۴۵۰ نفر که مورد مطالعه قرار گرفتند، ۱۰% یعنی ۴۵ نفر کمتر از ۲۵ سال بود، ۱/۴۵% یعنی ۲۰۳ نفر بین ۲۶ تا ۳۵ سال بودند.۷/۳۲% یعنی ۱۴۷ نفر بین ۳۶ تا ۴۵ سال و ۱۲% یعنی ۵۵ نفر سن بالای ۴۶ سال داشتند. محل تولد ۲۴۱ نفر یعنی ۶/۵۳% تهران و ۱۳۴ نفر یعنی ۸/۲۹ سایر شهرها بود، ۷۵ نفر یعنی ۷/۱۶% نیزدر روستاها متولد شده بودند.به طور کلی از بین ۴۵۰ نفر ۱۱۵ نفر بین ۱ تا ۵ سال با هم زندگی کرده بودند یعنی ۶/۵% ، ۱۳۹ نفر بین ۶ تا ۱۰ سال زندگی کرده بودند، یعنی ۹/۳۹ ، ۶۹ نفر نیز بین ۱۱ تا ۱۵ سال زندگی کرده بودند.اما مسأله اصلی پژوهش تفاوت علل طلاق میان سه طبقه بالا، متوسط و پایین در جامعه بوده است. در این میان نتیجه تحقیق حاکی از آن است که تفاوت های اساسی میان دلایل طلاق در این سه طبقه وجود دارد.در حالی که در طبقه پایین جامعه، مهمترین علت طلاق مشکلات مالی عنوان می شود و بیکاری و ندادن نفقه، اعتیاد، خشونت و بداخلاقی و بدرفتاری از جمله دیگر علل طلاق است. تفاوت های طلاق در میان دو طبقه بالا و متوسط نیز مختلف است. این تفاوت ها در قالب جداول ۱ و ۲ آورده می شود.
منبع:روزنامه همشهری
ویرایش وتلخیص:آکاایران